{"id":46,"date":"2022-12-29T19:52:55","date_gmt":"2022-12-29T19:52:55","guid":{"rendered":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/?p=46"},"modified":"2023-01-01T17:33:12","modified_gmt":"2023-01-01T17:33:12","slug":"bilim-kadinlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/bilim-kadinlari.html","title":{"rendered":"Bilim Kad\u0131nlar\u0131"},"content":{"rendered":"\r\n

Bilim Kad\u0131nlar\u0131,\u00a0 \u0130lk T\u00fcrk bilim kad\u0131n\u0131 kimdir?
Dilhan Eryurt
\u00d6d\u00fcller Apollo Ba\u015far\u0131 \u00d6d\u00fcl\u00fc T\u00dcB\u0130TAK Bilim \u00d6d\u00fcl\u00fc
Kariyeri
Dal\u0131 Astrofizik (Helioloji<\/strong>
\u00c7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 kurumlar Indiana \u00dcniversitesi Goethe Link G\u00f6zlemevi Goddard Uzay U\u00e7u\u015f Merkezi Orta Do\u011fu Teknik \u00dcniversitesi NASA<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\u0130lk kad\u0131n bilim insan\u0131 kimdir?<\/strong>
1903 Nobel Fizik \u00f6d\u00fcl\u00fc, 1911 Nobel Kimya \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi ve radyoloji biliminin kurucusudur. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an Curie<\/a>, Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc’n\u00fc alan ilk kad\u0131n, bu \u00f6d\u00fcl\u00fc iki kere alan ilk bilim insan\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kad\u0131n bilim insanlar\u0131n\u0131n isimleri nelerdir?<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ada Lovelace, Matematik\u00e7i.
Marie Curie, Fizik\u00e7i ve Kimyac\u0131
Janaki Ammal, Botanik\u00e7i.
Chien-Shiung Wu, Fizik\u00e7i.
Katherine Johnson, Matematik\u00e7i.
Rosalind Franklin, Kimyac\u0131
Vera Rubin, Astronom.
Gladys West, Matematik\u00e7i.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Sonja Kowalewsky:
( 1850 – 1891 )
G\u00fczel, h\u0131rsl\u0131 ve ba\u015far\u0131l\u0131\u2026<\/strong>
15 Ocak 1850’de Moskova’da aristokrat bir ailenin k\u0131z\u0131 olarak do\u011fan Sonja Korvin Kroukowka, k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015f\u0131ndan itibaren matematik \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Sonja’n\u0131n yurt d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6\u011frenim g\u00f6rme arzusu onu Almanya’n\u0131n Heidelberg \u00dcniversitesi’ne g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. E.T. Bell’e g\u00f6re bu \u00e7ok yetenekli gen\u00e7 k\u0131z, yaln\u0131z yeni zamanlar\u0131n en y\u00fcksek kad\u0131n matematik\u00e7isi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda kad\u0131n\u0131n \u00f6zellikle y\u00fcksek \u00f6\u011fretimdeki yeteneksizli\u011fi fikrine kar\u015f\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa kavu\u015fmas\u0131 cerayan\u0131n\u0131n \u00f6nderi olmu\u015ftur.
1869 sonbahar\u0131nda 19 ya\u015f\u0131nda g\u00f6z kama\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir gen\u00e7 k\u0131z olan Sonja, Heidelberg’de Leo K\u00f6nigsberger’in eliptik fonksiyonlar, Kirchoff ve Heltmotz’in fizik derslerini izler. Weierstrass’\u0131n ilk \u00f6\u011frencilerinden olan K\u00f6nigsberger durmadan Sonja’ya hocas\u0131n\u0131 methediyordu. Sonja Weierstrass’\u0131n iliminden yararlanmak i\u00e7in onunla konu\u015fmaya karar verir. 1870’lerde evlenmemi\u015f k\u0131z \u00f6\u011frencilerin durumu bir bak\u0131ma anormal g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden, Sonja dedikodulardan ka\u00e7\u0131nmak amac\u0131yla “\u015feklen evlilik” denilen bir anla\u015fma yaparak, Almanya’ya giderken kocas\u0131n\u0131 Rusya’da b\u0131rak\u0131r. Weierstrass’a ba\u015flang\u0131\u00e7ta evli oldu\u011funu s\u00f6ylemez. Weierstrass’\u0131n \u00f6\u011frencisi olmak arzusuyla Berlin’e gitti\u011finde Sonja yirmi ya\u015f\u0131nda, canl\u0131, kararl\u0131 ve \u00e7ok ciddi idi. “Weierstrass hi\u00e7 evlenmemi\u015fti, ama g\u00fczel bir kad\u0131n\u0131n aya\u011f\u0131na gelmesiyle s\u0131v\u0131\u015f\u0131p gidecek kadar \u00fcrkek bir bekar de\u011fildi.” diyor Bell. Sonja ayn\u0131 zamanda parlak bir yazard\u0131, bir gen\u00e7 k\u0131z olarak matematik ve edebiyat kariyerini se\u00e7mekte uzun zaman teredd\u00fct etti. Sonradan dinlenmek i\u00e7in Rusya’ya d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde, kendi an\u0131lar\u0131 \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 kitap \u0130skandinav \u00fclkelerinde bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yay\u0131n\u0131ndan sonra Rusya ve \u0130skandinavya’daki edebiyat kritikleri, Sonja’n\u0131n stil ve d\u00fc\u015f\u00fcnce bak\u0131m\u0131ndan en iyi yazarlara eri\u015fti\u011fini s\u00f6ylemi\u015flerdir.
Sonja Sat\u00fcrn’\u00fcn halkas\u0131 teoremi ile de u\u011fra\u015ft\u0131. Matematik fizikte, ikinc imertebeden k\u0131smi t\u00fcrevli diferansiyel denklemler \u00fczerindeki yay\u0131nlar\u0131yla \u00fcnl\u00fc Frans\u0131z matematik\u00e7ileri Darboux ve Hadamard’la Sonja Kowalewsky ismi de yer almaktad\u0131r.<\/strong>
Bu b\u00fcy\u00fck \u00f6d\u00fclden iki y\u0131l sonra k\u0131sa s\u00fcren bir hastal\u0131\u011f\u0131n ard\u0131ndan 10 \u015eubat 1891’de Stockholm’de \u00f6ld\u00fc. Weierstrass ise alt\u0131 y\u0131l sonra 1897’de \u00f6ld\u00fc.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Sophie Germain:
(1776-1831)
Matematik d\u00fcnyas\u0131na girebilmek i\u00e7in erkek ismi\u2026<\/strong>
Sonja Kowalewsky’den \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f Frans\u0131z han\u0131m matematik\u00e7isi Sophie Germain’i anlatmak i\u00e7in, Kowalewsky’nin hocas\u0131 Weierstrass’dan s\u00f6z etti\u011fimiz gibi, bu defa bilimlerin krali\u00e7esi matemati\u011fin prensi Gauss’dan s\u00f6z etmek gerekiyor. Almanya’n\u0131n Braunschweig \u015fehrinde 1777’de fakir bir ailenin o\u011flu olarak d\u00fcnyaya gelen Gauss, \u00e7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131nda parlayarak, gen\u00e7 ya\u015flar\u0131nda metamati\u011fe kesinlik getirme ve yeni devir a\u00e7ma mertebesine eri\u015fir. O \u00e7a\u011flardaki hocalar\u0131n\u0131n ve onlar vas\u0131tas\u0131yla Braunshweig D\u00fck\u00fc Ferdinand’\u0131n destekleriyle b\u00fcy\u00fck \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmak imkan\u0131n\u0131 buldu. Esas konumuz Gauss olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onun i\u00e7in s\u00f6ylenmesi gereken g\u00fczel s\u00f6zleri bir tarafa b\u0131rakarak; sadece \u015faheseri Disquisitiones Arithmatica’y\u0131 zikredelim.
Gauss, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in kendisine dan\u0131\u015fanlarla yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda, bilimsel ili\u015fkilerinde \u00e7ok y\u00fcrekli davran\u0131rd\u0131. Hi\u00e7 g\u00f6r\u00fc\u015fmemelerine ra\u011fmen, Sophie Germain’e bilimsel olarak g\u00f6sterdi\u011fi ilgi, o devirdeki bir adam, \u00fcstelik bir Alman i\u00e7in e\u015fine az rastgelinir bir olayd\u0131r diyor E. Bell.
Frans\u0131z matematik\u00e7isi Sophie Germain (1776-1831) Gauss’dan bir ya\u015f b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Disquistiones Arithmetica’ya hayran olup, bundan ilham alan Sophie Germain, aritmetik \u00fczerine baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Gauss’a mektupla g\u00f6ndermi\u015f, fakat Gauss’un bir kad\u0131n matematik\u00e7iye olumsuz bir kan\u0131s\u0131 olabilece\u011finden \u00e7ekinerek mektuplar\u0131nda bir erkek ad\u0131n\u0131, M. Leblanc’\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131. Gauss, bu mektuplar\u0131 derin takdir besleyerek m\u00fckemmel Frans\u0131zcas\u0131 ile yan\u0131tl\u0131yordu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Emmy Noether:
(1882-1935)
B\u00fcy\u00fck cebirci<\/strong>
Sonja Kowalewsky’den 30 y\u0131l sonra do\u011fan Emmy Noether’in modern soyut bilime katk\u0131lar\u0131n\u0131 anlatmak i\u00e7in daha bilimsel bir yaz\u0131 \u00e7er\u00e7evesi gerekir. \u00dcniversite \u00f6\u011frencili\u011fim s\u0131ras\u0131nda, rahmetli hocam Cahit Arf’\u0131n cebir ve ileri say\u0131l\u0131r teorisi derslerinde Noether ismini \u00e7ok duymu\u015ftum, ama kendisinin bir b\u00fcy\u00fck han\u0131m matematik\u00e7i oldu\u011funu sonradan farkettim; soyad\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki harflere dikkat etmemi\u015fim herhalde\u2026 \u00c7\u00fcnk\u00fc babas\u0131 Max Noether (1844-1921) Almanya’da ya\u015fam\u0131\u015f, cebirsel fonksiyonlar teorisi, cebirsel geometride say\u0131s\u0131z teoremleri ile tan\u0131nm\u0131\u015f bir matemak\u00e7idir. Erlangen’de do\u011fan k\u0131z\u0131 Emmy, \u00f6nce G\u00f6ttingen’de profes\u00f6r olmu\u015f, modern cebire \u00f6nemli katk\u0131larda bulunarak say\u0131s\u0131z \u00f6\u011frenciler yeti\u015ftirmi\u015ftir. Topoloji ve ideal teorileri ve Galois teorisinin modern takdimi \u00fczerindeki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ile ad\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya duyurmu\u015ftur. 1933’de Yahudi oldu\u011fu i\u00e7in Alman Nazizmi’nden ka\u00e7mak zorunda kalarak, ABD’ye g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. Yine orada \u00f6nemli bir kolej olan Bryn Mawr College’de profes\u00f6rl\u00fc\u011fe ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. O da, olduk\u00e7a gen\u00e7 \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Daha uzun ya\u015fasayd\u0131 matematik \u00e7ok \u015feyler kazanacakt\u0131.
Alman matematik\u00e7isi Landau’a g\u00f6re Emmy, N. ailesinin ba\u015flang\u0131\u00e7 (orijin) noktas\u0131d\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Hypatia: (M.S. 370-415)
Ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131n son \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131<\/strong>
\u015eimdi, epey gerilere giderek \u0130skenderiyeli astronom ve matematik\u00e7i Theon’un k\u0131z\u0131 Hypatia’y\u0131 anlatal\u0131m. Bilimi ve zerafeti ile oldu\u011fu kadar g\u00fczelli\u011fi ile de \u00fcnl\u00fc olan bu filozof ve matematik\u00e7i Grek han\u0131m Atina’da e\u011fitimini tamamlad\u0131ktan sonra \u0130skenderiye’ye yerle\u015fmi\u015f ve orada bir okul a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Zaman\u0131nda ya\u015fayanlarca filozof \u0130sidorus’un kar\u0131s\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenmi\u015fse de, bunda bir yan\u0131lg\u0131 oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00fcvenilir yazarlara g\u00f6re Hypatia hi\u00e7 evlenmemi\u015ftir. Babas\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 sa\u011flam fikir yap\u0131s\u0131 ile kendisini Platon’un izinde buldu ve \u0130skenderiye’de Platon, Aristo ve Suda gibi di\u011fer filozoflar \u00fczerine halka a\u00e7\u0131k dersler verdi. En \u00f6nemli \u00f6\u011frencisi Synesios’dur. Sonradan b\u00fcy\u00fck filozof olan bu \u00f6\u011frencisi ona hayranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ilmine duydu\u011fu takdirlerini bildiren pek \u00e7ok mektup yazm\u0131\u015ft\u0131r. Bu mektuplar felsefe tarihi kitaplar\u0131nda bug\u00fcne kadar gelmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131n Damaskios ve onun hocas\u0131 \u0130sodoros, Hypatia i\u00e7in filozof olarak b\u00fcy\u00fck takdirlerini s\u00f6ylerken \u0130skenderiye’deki Platon gelene\u011finin etkisi alt\u0131nda kalmay\u0131p, kendi karar\u0131n\u0131 verseydi geometride daha ileri olurdu fikrini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Sinosios ve Herakles’in yeti\u015fmelerinde \u00f6\u011fretmenleri Hypatia’n\u0131n \u00fcst\u00fcn gayreti te\u015fekk\u00fcrle anlat\u0131lmaktad\u0131r.
Hypatia \u00e7e\u015fitli bilim dallar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131; yarat\u0131c\u0131 olmaktan \u00e7ok bir ele\u015ftirmen ve yorumcu (commentator) idi. Astronomik tablolar, Appolonius konik kesitleri ve Diophant \u00fczerine yorumlar\u0131 vard\u0131r.
Hypatia’n\u0131n en parlak zaman\u0131 Arkadius’un h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemine, 415’deki trajik \u00f6l\u00fcm\u00fc de Arkadius’un halefi devrine rastlar.
Hypatia’n\u0131n \u0130skenderiye’de yeni Platonculu\u011fu yans\u0131tan felsefesi, yakla\u015f\u0131m\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Atina okuluna g\u00f6re daha ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve bilimsel nitelikteydi, ayr\u0131ca Atina okulu kadar mistik e\u011filimler ta\u015f\u0131m\u0131yordu.
M\u00d6 3. y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak alt\u0131y\u00fcz y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcre boyunca insanlar\u0131n \u0130skenderiye’de ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel ortamdan sonraki bask\u0131, \u00f6\u011frenmekten korku b\u00fct\u00fcn izleri yok etmi\u015ftir. H\u0131ristiyanl\u0131ktan sonra filozoflar tak\u0131m\u0131 Roma h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n himayesinde olmaya devam ettiler ve yeni e\u011fitim hi\u00e7bir \u015fekilde y\u0131\u011f\u0131nlara mal edilmedi. H\u00fck\u00fcmdar Julyana Apostata’n\u0131n onlara verdi\u011fi koruma, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden on y\u0131l sonra da devam etti. Hypatia o d\u00f6nemde ilk H\u0131ristiyanlarca b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde putperestlikle \u00f6zle\u015ftirilen \u00f6\u011frenim ve bilimi simgeliyordu. Bu nedenle \u0130skenderiye’de H\u0131ristiyanlar ve H\u0131ristiyan olmayanlar aras\u0131ndaki gerginlik ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kan ismi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Eski ayd\u0131nlanman\u0131n temsilcisi olan Hypatia, Pitolemais \u015fehrinin putperest valisi Orestes’in himayesine s\u0131\u011f\u0131n\u0131r, Rahip Cyrillos’un \u0130skendiriye’ye Ba\u015fpiskopos olmas\u0131ndan sonra gerginlikler daha artar ve onun yanda\u015flar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bir kitle taraf\u0131ndan sokakta araba alt\u0131nda lin\u00e7 edilir.<\/strong>
\u00d6nceleri Makedonyal\u0131lar, sonra Romal\u0131 askerler, M\u0131s\u0131rl\u0131 rahipler, Yunan aristokratlar\u0131, Fenikeli denizciler, Yahudi tacirler, Hindistan ve G\u00fcney Sahra’dan gelen ziyaret\u00e7iler \u0130skenderiye’nin parlak d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck bir uyum i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131. B\u00fcy\u00fck \u0130skender’in kurdu\u011fu bu \u015fehrin muhte\u015fem bir k\u00fct\u00fcphanesi ve buna ba\u011fl\u0131 bir m\u00fczesi vard\u0131. Bilim ve d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcr\u00fcnleri burada \u00e7i\u00e7ek a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131; pek \u00e7ok bilim adam\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u0130skenderiyeli Theon ve k\u0131z\u0131 Hypatia da bu k\u00fct\u00fcphaneye devam edenler aras\u0131ndayd\u0131. Bu k\u00fct\u00fcphane de fanatikler taraf\u0131ndan yak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilim Kad\u0131nlar\u0131,\u00a0 \u0130lk T\u00fcrk bilim kad\u0131n\u0131 kimdir?Dilhan Eryurt\u00d6d\u00fcller Apollo Ba\u015far\u0131 \u00d6d\u00fcl\u00fc T\u00dcB\u0130TAK Bilim \u00d6d\u00fcl\u00fcKariyeriDal\u0131 Astrofizik (Helioloji\u00c7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 kurumlar Indiana \u00dcniversitesi Goethe Link G\u00f6zlemevi Goddard Uzay U\u00e7u\u015f Merkezi Orta Do\u011fu Teknik \u00dcniversitesi NASA \u0130lk kad\u0131n bilim insan\u0131 kimdir?1903 Nobel Fizik \u00f6d\u00fcl\u00fc, 1911 Nobel Kimya \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi ve radyoloji biliminin kurucusudur. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an Curie, Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc’n\u00fc […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-46","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bilimteknoloji"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=46"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":152,"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46\/revisions\/152"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=46"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=46"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gelisenbeyin.net\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=46"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}